IN-OUT
 
DODATAK
 
 

 

 


Piše: Bojan Bogdanović


Hoking i Miljković

 "Kad mastilo sazre u krv, svi će znati
da isto je pevati i umirati..."


Misao jednog teoretičara, da se ne može početi misliti a da se ne prestane živjeti, ima suštinsku korelaciju sa egzistencijom tijela. Ono je svuda, jer materija i vrijeme su jedno. Ono što je danas, već jednom se desilo; vatra jeste ništa iz koga je nastala i čemu ide već i u trenutku najveće vreline! Samo tako, kroz neprekinutu vezu Vatre i Ništa, pjesnik Miljković dozvoljava svome unutrašnjem da se samorealizuje kroz postizanje nemoguće, vanvremene, a ipak autonomne egzistencije, istovremeno pokušavajući da zadobije prozorljivost/težnju čiste duhovnosti, ili umjetnosti, npr. Poezije, kao estetskoj mogućnosti kreacionizma. Kreacionizma u pomenutom smislu ili onom koji vam već odgovara. Malarmeova misao o prenebregavanju emocije, a na račun jake riječi, već na samom početku Miljkovićevog pjevanja doslovno je inicirala njegov samoegzil iz poezije metafore, nad čime lamentira spoznajom ".. da njegove riječi sada traže njegovu glavu..". Malo je i onih koji pišu, a koji su uistinu shvatili značenje pjesničkog prokletstva koje je Branko hirurški precizno, ali nemilosrdno tačno definisao: " Isto je pevati i umirati...!" I. G. Kovačić je vizuelizovao i opisao svoju smrt, ovaplotio njeno nicanje iz vlastitih praznih očnih duplji u koje je stihom zasadio neljudski nož: "blaženu noć su meni iskopali/ sa sretnim vidom iz očinjih rana..." U slučajevima Miljkovića i Kovačića može se govoriti kao o aporiji, ali i kao vanliterarnom fenomenu, kada se riječ/uzrok osamostali i prelazi u djelovanje, te se obojici komotno može pripisati onaj "sumnjivi elemenat" teorije nesvjesnog stvaranja koji iz dubina podsvijesti i nehotice izvlači Sibilu sa mogućim/tragičnim nagovještajima. Hamanova predispozicija upozorava da ono što dolazi određuje sadašnjost - i vice verza, zbog čega istinska poezija, oduvijek i neizbježno, ima oblik proricanja. Tako je ovaj učitelj prosvjetiteljstva prvi doveo u vezu poeziju i nauku, tezom da je granica između umjetnika i teoretičara nestalna, i fluidna, nejasna i – suvišna, što onda neizbježno navodi na iracionalnu misao da prirodne i duhovne nauke i nisu tako udaljene.

Uostalom, u početku bijaše riječ...! Ergo - poezija, slutnja, hermeneutika i Stiven Hoking – svi na istom zadatku! Staviti u istu ravan Hokinga i Miljkovića, jeres je samo na prvi pogled, jer obojica su samo čistom mišlju/poezijom beznađa - natpjevali beznađe! Obojica su pogledom svrdlali daleku budućnost i oba ostali zamrznuti u nemilosrdnoj formi svoje materije. Za razliku od Stivenovog trona, tamne materije vremena i svemirskog haosa s kojim je srastao, Miljkoviću je glave došla forma strogo određenog oblika, eleaćanski apsurdno zamrznuta, kako je govorio, i zbog čijeg zagovaranja je do kraja ostao na ratnoj nozi sa srpskim nadrealistima i njihovom nihilističkom estetikom, koja ga je istovremeno privlačila i odbijala neizbježno dolazećim srazom podsvijesti/nadrealnog/novog i nasljeđa konvencionalnih temelja srpske poezije koju je nosio u duši. Uzevši rečeno u obzir, po Nikoli Koljeviću, Branko je bio martir jezika čija žar-ptica je uzletela sa mitskih žarišta nacionalne simbolike, koja su je hranila sudbinskim, iskonskim i krajnjim... Bilo je i mišljenja kojima su njegova, do tada neviđena posvećenost i senzibilitet na hodočašćenju putevima čistote izraza, nazivani i antiseptičkom ambicijom u oblasti jezika i poezije. Između nadrealizma i simbolike, barokno snažnom ali mudrom rječju zalazio je u dubine vlastitih laguma, krčeći mjesto za cvijet vlastite besmrtnosti. Igrao je opasne protejske igre sa uvijek prisutnim ništavilom, smrt je zavaravao vlastitim odrazom u ogledalu, riječima...

... ja nisam u samom sebi već u svemu što me okružuje/a pakao je paklen jer nije pravilno raspoređen/ jer ima jedna riječ koju ne možeš ukrotiti/ a sve što se dogodi, mora da se dogodi prije pjesme!"

Pa ako je drevna gnostika govorila o ljudskoj utamničenosti u opni tijela, vlasništvu onog zlog demijurga od kojeg izbavlja samo tračak iskonske svijetlosti, onda je Miljković bio pali Prometej koji je prihvatao okove materijalnog, između Boga i kamena, znajući da su Vatra i Ništa – jedno! Već prva zbirka pjesama bivšeg niškog gimnazijalca, Uzalud je budim, zatim saradnja sa brojnim časopisima, te osnivanje neosimbolističke grupe sa nekoliko istomišljenika, bili su znak pojave nesumnjivo autentične poetske ličnosti. Čvrstu odlučnost da promijeni pravac unisono aktuelne poetske prakse svoga vremena, Branko nastavlja zbirkama Smrću protiv smrti, zatim, već pomenutom Vatrom i ništa, pa Poreklom nade... Pjesme iz takozvane, zrele faze, nastale nakon poslednje zbirke, objavljene su u kompilacijama Orfičko zaveštanje, i Nečitak svet. Danas, u našem vremenu i prostoru, nakon toliko napisanih i proživljenih Vatri, Ništa se o ovoj poeziji ne može govoriti osim kao o nekoj vrsti romantičarsko – neosimbolističke sinteze, kojom mladi ali već formirani pjesnik mijenja učmalu modu vremena, nasmrt uspavanu otužnim i monotonim, beskrajno ponavljanim motivima. Koristeći simbolističku aluziju kao najvažniju alatku, pjesnik protejskim naporima rudari u promiskuitetnim dubinama jezika koji se beskrajno prostituiše. Skoro šizofrenom razbarušenošću stiha, kao svježim životodajnim, poetskim sočinenijem, on iscrtava vizionarske strukture, do tada nepoznate čak i u relativnom novumu srpskog nadrealizma. Iz, ondašnjem vremenu opozitno specifičnog tonaliteta i samo njemu svojstvene atmosfere (iako bi se, kao o važnom predšasniku ovoga o čemu govorimo, mogao pomenuti i, od nerva sličan, otpadnik Dis), iz svakog retka izbija gromadni talenat inventivnosti, praćen izuzetnom posvećenošću. Dramatičan i simboličan izraz osjećanja života, kao i malo previše prisutnosti metafizičke spekulacije o životu i smrti, osim sa Disom, Miljkovića nesporno stavljaju i na liniju poetike možda najvećeg grčkog pjesnika, Jania Ricoa. Samo rijetki su raspolagali tako nepogrešivom pjesničkom rječju, pri tome hrabro izbjegavajući metaforu kao korektiv bogatih mogućnosti i "nužnu opremu" mase pseudopjesnika. Najčešće insignije koje su, kao lični Daimonion lebdjele nad Brankovom glavom, bile su orfičke, a istovremeno dijabolične riječi: voda, vatra, bilje, pepeo i smrt... Prije njega, samo Dis je mogao reći: "One reči koje nije izabrao život, veoma pažljivo i precizno izabrala je smrt!". Ali, uzevši u obzir da je prilikom stvaranja novih sazvučja Miljković slijedio Malarmeovo uputstvo o odnosu riječi i emocije, pitanje je koliko toga ima u stilističkoj organizaciji i praktikovanoj sintaksi, i uopšte, predstavljenom nam, kontekstualnom sadržaju pjesme. U pitanju su virtuozne sintaktičke kaskade, empatijski mutni slapovi emocije, ekstremne leksičke širine, renesansna a ipak matematski organizovana kićenost stiha, i još toliko nadrealnih, simboličkih novotarija, da ovovremena estetika recepcije takve poezije zahtjeva i ovovjeku sofisticiraniju terminologiju sa svim onim mehanizmima kojima današnja kritika raspolaže. O pravolinijskom "toku svijesti", manifestovanom na način kome prisustvujemo, svjedočeći pjesnikovim nadama, sumnjama i smrti, ovdje ne može biti ni govora! Ko bi sa sigurnošću mogao reći je li nastajanje stiha pratila kritička svijest, ili su se riječi same međusobno tražile idući u susret neminovnom... Kao i u svakom drugom ljudskom slučaju, to je neminovno putovanje iz Vatre u Ništa, praćeno i sumnjom i slutnjom. Samo Tvorac riječi uvijek zna gdje ide i koliko to želi; Smrt ili Ništa! Miljković je izabrao samo prvo, da bi zadobio ono drugo, isto tako vječno - vječno mjesto u pamćenju svoga roda.

Očajna pjesma

Polet je nasilje, nedoučeni dane;
Nebo je dato pod napolicu laži.
Kuda ću? Šta ću? Svuda me noć traži;
Psi me recituju i gluve poljane:
Cvet i ptica uhvaćeni su u laži!

Mi znamo okrutnosti prerane slobode
I san po meri noći kad nas takao,
Krivotvornu zoru kojoj pišu ode
I silazak u srce kao silazak u pakao
Po ljubavno đubre uz sjaj nepogode.

Dušo, životinjo koju prati seta,
Upoznaj nas s mrazom koji piše pesme;
Šumo teška rimo nakraj bela sveta,
Zar zlo pobeđeno ni zapevati ne sme
Pred novim zlom koje počinje da cveta?!

Misao koja ne ume da misli
Zavlada svetom. I sad je kasno
Bilo šta reći što bi bilo jasno
I čoveku i ptici pod kojom smo kisli
I mrtvima koji istrunuše časno.

Branko Miljković


- 16 -