IN-OUT
 
DODATAK
 
 

 

 


Piše: Olja Perišić-Arsić


Muke po aforizmu

Prevođenje satiričnog aforizma sa srpskog na italijanski jezik

Afocalypse
Prevođenje satiričnog aforizma predstavlja veliki izazov zbog specifičnosti ove književne vrste čijim istorijatom ćemo se baviti u uvodnom delu rada. U drugom delu bavićemo se analizom pojedinih afori­zama preuzetih iz antologije srpskog aforizma, Afocalypse, antologia dell’aforisma serbo contempo­raneo objavljene u Italiji (priređivač F. Caramagna, Torino, 2012).

Osim kratke forme koja je osnovna karakteristika aforizma u njegovoj strukturi uočava se česta upo­treba frazema kojima se kroz seman­tičku transpozi­ciju, tj. upotrebu metafore, ostvaruje humorističko-satiričan ton. Od ostalih lingvističkih sredstava kojima se služe pisci aforizama izdvajamo igre reči zahvaljujući uglavnom leksičkoj polisemiji ko­jom se ostvaruje dvosmislenost i neočekivanost iska­za. Sve nabrojane karakteristike aforizma podstiču refleksiju o uspešnosti prevođenja u slučajevima kada nije moguće preneti bar jedan od osnovnih elemenata ovog književnog izraza (sadržaj ili formu) na ciljni jezik. Satirični aforizam postigao je veliku popularnost na našim prostorima, posebno od početka osamdesetih godina dvadesetog veka do danas, i neraskidivo je vezan za društveno-političku situaciju u kojoj je predstavljao i predstavlja neku vrstu "ispusnog ventila" za akumulirane tenzije, te je time i njegov efekat neka vrsta katarze. U radu ćemo se baviti pitanjem (ne)prevodivosti i percepcije aforizama ovakve sadržine, ali i onih univerzalnije prirode u okviru različitih kulturnih i nacionalnih sredina.

Ključne reči: satirični aforizam, italijanski prevod, metafora, polisemija, ne(prevodivost)


1.


Aforizam je "kratka, jezgrovita, mudra i duhovita izreka" (Rečnik srpskoga jezika 2007: 53) "misaona, oštra i neočekivano duhovita [...]", "poslovica intelektualaca" (Vujaklija 1996/97: 93), "sadržajno [...] zbijen i misaono gust" (Popović 2007: 18). Za razliku od definicija aforizma u srpskoj literaturi, u rečnicima italijanskog jezika podvlače se njegovi moralni i filozofski aspekti, dok je aspekt duhovitosti potpuno odsutan. "Kratka maksima koja izražava neko praktično znanje ili mudrost" (Garzanti 2010: 41), "iznosi neku životnu normu ili filozofsku sentenciju" (Lo Zingarelli, 2013: 64), "sa malo reči sažima neki filozofski ili moralni koncept" (Tulio de Mauro 2000: 128). Ključne reči su praktičan život, filozofija, moral. U uvodnom tekstu "Aforizam kao književni žanr" (L'aforisma come genere letterario) zbornika La brevità felice posvećenog ovoj temi, Verner Helmih (Werner Helmich) smatra da se termin koji savremeni teoretičari književnosti definišu kao aforizam u tom značenju prvi put javlja 1664. godine sa prvim izdanjem La Rošfukoovih (La Rochefoucauld) Refleksija ili moralnih sentencija i maksima (Réflexions ou sentences et maximes morales). Vremenom ove kratke forme poprimaju subjektivniji i intimniji karakter, fokusiraju se na religijska, metafizička i estetska razmišljanja. Autor se dotiče teme humorizma samo kada govori o efektu koji aforizam ostavlja na čitaoce, a koji objašnjava kao spontano otkriće, kroz intuiciju, semantičkog mehanizma skrivenog u tekstu koji može da izazove jaču ili slabiju revalutaciju sopstvenih ubeđenja ili smeh, iako po mišljenju autora snaga najboljih aforizama ne leži isključivo u duhovitosti. (Helmich 2006: 40)

U drugoj polovini šezdesetih godina dvadesetog veka ova književna forma doživljava zaokret sa radovima poljskog aforističara Stanislava Ježija Leca (Stanisław Jerzy Lec) koji je aforizmu dao "satiričnu mogućnost i udahnuo život drevnom književnom i filosofskom rodu koji je tavorio u didaktičkoj moralistici". (Baljak, 2011). Upravo pod uticajem ovog svetski slavnog aforističara, čije delo je nastavak usmene tradicije političkog vica i anegdote, budi se i razvija i srpski aforizam. Mlade generacije srpskih satiričara, takozvani Beogradski aforistički krug, objavljuju svoje prve radove u časopisima "Student", "Književna reč", "Non" (Nove omladinske novine). "Sve njih, pored zavidnog talenta, krasi vanredna upornost u otkrivanju značenjskog potencijala rabljenih sintaksičkih obrazaca, precizna jezička kombinatorika i smelost angažmana u aktuelnim prividno dnevnim, političkim temama". (Deretić 2002: 1223). Prva generacija aforističara bila je podvrgavana cenzuri, tematski i sadržajno ograničavana. Novije generacije neguju stilski izraz u atmosferi povećane slobode i donekle smanjene cenzure, a njihovi radovi, prelazeći granice nacionalnog prostora, preko prevoda dolaze i do inostranih čitalaca.

Osnovne teme savremenog srpskog aforizma usko su vezane za politički i društveni kontekst u kojem nastaju: period socijalističkog uređenja i kult ličnosti, pojačana cenzura, sunovrat u ratna zbivanja, zločini, korupcija, ekonomska kriza, ali i one univerzalnije prirode koje se bave muško-ženskim odnosima, opštim aspektima ljudskog karaktera, pojedinim profesijama itd.

Satirični aforizam nedovoljno je poznat široj publici u Italiji. Razlog tome delimično nalazimo u istoriji samog aforizma koji je svoju humorističku stranu nedovoljno razvio na ovim prostorima. Lecove Neočešljane misli prvi su put objavljene u Italiji 1965. godine (Bompiani editore) pod nazivom Pensieri proibiti (Zabranjene misli) i posebno su usmerene na disidentske misli vezane za političku situaciju totalitarnog režima u Poljskoj. U narednim izdanjima, zaključno sa poslednjim koje je objavljeno 2015. godine, knjiga se pojavljuje u originalnom nazivu Pensieri spettinati (Neočešljane misli) i predstavlja proširenu verziju prvog izdanja.

Interesovanje za srpski aforizam počinje u Italiji tek devedesetih godina dvadesetog veka, tačnije 1993. godine kada je Dragan Mraović u saradnji sa Vitomirom Teofilovićem, srpskim aforističarem, objavio i preveo Antologiju srpskih aforističara (Antologia degli aforisti serbi). Ova antologija obuhvata deset autora i preko dvesta aforizama, a publikovana je u časopisu "La Vallisa" (Bari, 1993)1. Interesovanje italijanske publike moglo je biti podstaknuto političkom situacijom toga perioda u kome su aforizmi predstavljali svojevrstan vid pobune koju su aforističari vodili iz pozadine preko uličnih grafita i parola koje su uzvikivane na demonstracijama. 2003. objavljena je i zbirka aforizama Milovana Vitezovića, čiji je priređivač i prevodilac takođe Dragan Mraović, a izdavač Besa Editrice iz Barija2. Aforizmi koji su analizirani i koji su bili podstrek za pisanje ovog teksta preuzeti su iz Antologije savremenog srpskog aforizma (Afocalypse, Antologia dell'aforisma serbo contemporaneo) koju je 2012. priredio i objavio Fabricijo Karamanja (Fabrizio Caramagna)3 za izdavačku kuću Genesi iz Torina. I sam pisac aforizama, Karamanja je predstavio trideset i četiri autora sa teritorije Srbije, Republike Srpske i Crne Gore obuhvativši period od sredine osamdesetih godina dvadesetog veka do danas.


2.


Aforizmi spadaju u višečlane leksičke jedinice, u grupu ustaljenih fraza, zajedno sa poslovicama, izrekama, krilaticama (Dragićević 2010: 41). Sastavni deo mnogih aforizama su frazeologizmi, koji takođe spadaju u višečlane leksičke jedinice često zasnovane na korišćenju metafore. Frazeologizmi imaju čvrstu strukturu koja se prilikom njihove reprodukcije pojavljuje u ustaljenom obliku kao gotov spoj čije se značenje ne može izvesti iz značenja njegovih pojedinačnih delova: ubiti boga u nekome/bog i batina / đavo mu je kriv / nije mu ni do kolena. U tom smislu prevođenje frazeologizama sadržajne je prirode, jer se ne prevodi svaki član ponaosob, već njegovo jedinstveno značenje kao celine. Sa jedne strane, dakle, pojedinačne lekseme u svom primarnom značenju gube smisao koji dobijaju samo u sintaksičkoj neraščlanjivosti celog izraza, a sa druge strane, izdvajanjem pojedinačnih leksema koje ulaze u sastav frazeologizma i manipulacijom njihovog primarnog značenja, postiže se komičan ili neočekivani efekat: Da nisam smotan, gde bi mi bio kraj (A. Baljak) / Bile su nam potrebne hladne glave ali telo nije izdržalo (V.Denčić) / Naši susedi žive na granici ludila (P.Lazić).

Polisemijska struktura leksema omogućava realizaciju i sekundarnih značenja kroz metaforu, metonimiju, sinegdohu. Ovako kreativno korišćenje jezika (poetska funkcija jezika po Jakobsonu) koje doprinosi većoj efikasnosti i emotivnosti u prenošenju poruke, svojstveno je i drugim kratkim formama izražavanja kao što su poslovice ili reklamne poruke. Na ovaj aspekat jasno ukazuje Eko koji tvrdi da "aforizam dobija poetsku funkciju kada svojom neočekivanom i nesumnjivom snagom izazove neku vrstu interpretacione znatiželje" (Eco, 2004: 152 )4.


3.


Prevođenje aforizama kompleksan je i višestruk poduhvat: prevodilac mora u potpunosti da shvati i obuhvati sve nijanse aforizma na izvornom jeziku, a da u isto vreme bude u stanju da taj sadržaj prenese na ciljni jezik, poštujući pri tome formu originalnog izraza tako da efekat u oba slučaja bude isti. Ne prenosi se, dakle, samo sadržaj, već i forma. Različite kulture ne sagledavaju, niti na isti način jezički definišu pojave i situacije sa kojima dolaze u dodir. To je očigledno u slučaju metafore, u kojoj se različiti pojmovi povezuju tako što se jedna stvar ili pojava objašnjava drugom na osnovu nekog zajedničkog elementa sličnosti. Sličnost na kojoj je zasnovana metafora ne mora da postoji a priori u našoj svesti kao deo iskustva, već je moguće da sama metafora, posebno u književnosti, konstituiše sličnost između dva predmeta, čime potvrđuje odliku kreativnosti. Metafora kao stilska figura, za razliku od leksičke, nije opšteprihvaćena i u tome se sastoji njen efekat na primaoca poruke. (Dragićević 2010: 149). S obzirom na to da sam čin prevođenja podrazumeva interpretaciju ili dekodifikaciju polazne poruke i da se prilikom prevođenja prvobitna misao rekonstruiše, menja, velika je verovatnoća da se neki od aspekata neće utkati u prevod, što zbog individualnog tumačenja samog prevodioca, što zbog nemogućnosti da se sve značenjske nijanse prenesu iz jednog jezika u drugi. Efekat koji pisac metafore u izvornom jeziku želi da postigne morao bi da se prenese na ciljni jezik i u tom smislu treba posebno voditi računa o povezanosti jezičkih i kulturoloških aspekata koji ne izazivaju uvek iste asocijacije, jer ni percepcija stvarnosti nije uvek ista u različitim kulturama i jezicima. Iz svih pomenutih razloga, a protivno teorijama po kojima se sve može ili mora prevesti, lako je zaključiti da u slučaju metafore, što ćemo videti na konkretnim primerima analiziranih aforizama, to nije uvek tako. Po Njumarku (Newmark) metafore često iskazuju kulturološke, univerzalne ili subjektivne aspekte jezika, ali samo u slučaju kada bi sva društva dostigla blizak stadijum socijalnog blagostanja mogli bismo da govorimo o metaforama univerzalnog karaktera koje bi u tom slučaju mogle i "semantički" da se prevedu, jer bi svi pojmovi u različitim jezicima imali iste konotacije (Newmark 1988: 158). Slično razmišljanje nalazimo i kod Tabakovske koja potvrđuje tezu o kulturološkoj specifičnosti metafore iz koje proizilazi problematičnost njenog prevođenja: "Since metaphor is rooted in man’s experience, which is culture specific, it also has to be culture specific, thus presenting what amounts to often unsurmountable problems for translation, which is by definition a transcultural process.” (Tabakowska 1993: 67).


4.
4.1. Analiza/primeri neprevedenih aforizama


a) Svima koji su izvukli živu glavu – čestitamo,
a ostalima želimo više sreće u narednom izvlačenju
(Aleksandar Baljak)

Prva rečenica koja se bazira na frazeologizmu "izvući živu glavu", u značenju "spasti se", ima svoj značenjski ekvivalent u italijanskom frazeologizmu, "salvare la pelle" (doslovno: spasti kožu).

U drugoj rečenici koja predstavlja preokret u odnosu na prvu i koja je u stvari ključ celog aforizma pisac se vraća na primarno značenje glagola "izvući", stavljajući ga u kontekst izvlačenja brojeva u igrama na sreću. Polisemijsko značenje ovog glagola u izvornom jeziku dovelo je do neprevodivosti aforizma.

b) Posao dželata nije lak.
Krvav je to posao.
(Ninus Nestorović)

Ceo aforizam bazira se na polisemijskom značenju prideva "krvav": primarnom, koji se konkretno odnosi na sliku krvi i posao dželata, dok nam u njegovom sekundarnom značenju govori da se radi o krvavom poslu, gde isti pridev ima figurativno značenje (RMS: koji je stečen, zarađen, mučnim, teškim radom).

c) Namera da se Beograd spusti na reke
zasad se ostvaruje samo preko kanalizacije.
(Ranko Guzina)

Tema ovog aforizma lokalnog je karaktera i vezana za aktuelnu politiku, pa samim tim nedovoljno jasna za inostranog čitaoca kome bi se uz dodatno objašnjenje moglo pojasniti značenje, ali bi se time izgubila spontanost i neočekivanost originalnog izraza bez kojih aforizam gubi na svom efektu i snazi.

d) Frazeologizmi koji sadrže reč "đavo" prisutni su u nekoliko aforizama, ali su ostali neprevedeni s obzirom na to da su bez ekvivalenta u italijanskom jeziku i da se celokupno značenje aforizama zasniva na dvosmislenosti i igrama reči.

Kad je đavo odneo šalu, nastao je pravi pakao. (T. Marković)

Opet smo izabrali anđele, a posle će đavo da nam bude kriv. (A. Baljak)

Diktator je majstor svog zanata.
Nije on, kako govorkaju zlobnici, đavolov šegrt
. (T. Marković)


4.2. Analiza/primeri prevedenih aforizama


a) Jedni aplaudiraju, drugi se krste.
Niko ne sedi skrštenih ruku.
(Aleksandar Baljak)

Gli uni applaudono, gli altri fanno il segno della croce.
Nessuno sta con le mani in mano.


U prvoj rečenici sve lekseme su u svom osnovnom značenju, te stoga nije bio problem da se prevedu. U drugoj rečenici, po već utvrđenom obrascu, dolazi do preokreta uvođenjem frazeologizma "sedeti skrštenih ruku" (RMS: dangubiti, ništa ne raditi) za koji smo pronašli prevodni ekvivalent "stare con le mani in mano". Za razumevanje neke pojave (u ovom slučaju nekoga ko ne radi) metonimijom se koristi celokupna slika, koja predstavlja njenu tipičnu manifestaciju, njen segment (u ovom slučaju skrštene ruke). (Dragićević 2010: 163)

b) Pokrili smo sve gubitke. Državnom zastavom. (A.Baljak)

Abbiamo coperto tutte le perdite. Con la bandiera di stato.

Izraz "pokriti gubitke", i njegov perfektni prevodni ekvivalent na italijanskom "coprire le perdite", u oba jezika koriste se u ekonomskom i finansijskom domenu. Drugi deo aforizma jasno aludira na kakve vrste gubitaka se zaista misli, a glagol "pokriti" (u ovoj rečenici neiskazan) dobija svoje primarno značenje.

c) Masovne grobnice su dokaz da je zločin uhvatio korena. (A.Baljak)

Le fosse comuni sono la prova che il crimine ha messo radici.

Iako kulturološki obojen sa jasnom aluzijom na poslednje ratove na našim prostorima, ovaj aforizam može imati i univerzalno značenje bilo kog rata i njegovih posledica. Izraz "uhvatiti koren" (RMS: učvrstiti se stalno, trajno se nastaniti negde, ustaliti se) ima perfektni ekvivalent u italijanskom "mettere radici", koji se uklopio i u preneseno značenje kriminala koji pušta korene.

d) Vidi se svetlost na kraju tunela.
To gore naše kuće
. (Aleksandar Čotrić)

C’è una luce in fondo al tunnel.
Sono le nostre case in fiamme.


Izraz "svetlost na kraju tunela" i njegov italijanski ekvivalent "una luce in fondo al tunnel" u oba jezika predstavlja nadu u nešto bolje što se tek nazire na vidiku. Iz optimizma prve rečenice naglim preokretom razjašnjava se pravi razlog ove svetlosti koji se ukazuje pred očima iznenađenog čitaoca.

e) Hrist je razapet između dva razbojnika.
Nekada su i njih kažnjavali.
(Milan Beštić)

Cristo è stato crocifisso tra due banditi.
Erano i tempi in cui persino loro venivano puniti.


Iako kulturološki obojen ovaj aforizam univerzalnog je karaktera zahvaljujući figuri Hrista kao simbola hrišćanstva, te se iz tog razloga lako tumači i prevodi na italijanski.

5.
Zaključak


U radu smo razmatrali prevođenje aforizama kroz prizmu prevođenja metafora i frazeologizama kao njegovih sastavnih delova. Problemi sa kojima se prevodilac susreće prilikom prevođenja leksičkih elemenata polisemijskog karaktera u okviru nekog dužeg proznog ili poetskog teksta, međutim, drugačije su prirode u odnosu na aforizam. Prevodilac je u nedostatku idealnog ekvivalenta u tom slučaju "prinuđen" da prevede ili da nađe rešenje (preko fusnota, glosa itd) kako bi dao smisao celini teksta u kojem metafora ili neka druga stilska figura predstavljaju samo jedan deo. Aforizmi zbog svoje kratke forme imaju celovito, zaokruženo značenje i kao takvi nisu deo neke veće celine u koju ih nužno treba uklopiti i na osnovu koje ih treba tumačiti. Svaki aforizam predstavlja odvojenu značenjsku celinu i u slučaju kada zbog kulturoloških i drugih specifičnih aspekata vezanih za lingvističku strukturu različitih jezika postoji barijera ili niz barijera koje treba premostiti da bi se došlo do zadovoljavajućeg prevoda, može se jednostavno u dogovoru sa izdavačem napraviti izbor aforizama, što je u slučaju antologije o kojoj je reč i učinjeno. U predgovoru knjizi i sam priređivač Fabricijo Karamanja naglašava da je prilikom selekcije isključio aforizme koji se baziraju na igri reči i one koji sadrže specifične istorijske ili kulturološke aluzije, koje bi bile teško razumljive italijanskom čitaocu: Nella selezione degli aforismi ho escluso gli aforismi fondati sui giochi di parola o gli aforismi aventi allusioni storiche e culturali troppo specifiche e difficilmente comprensibili dal lettore italiano. (Caramagna 2012: 13)

Pisci aforizama najbolji su i tumači i teoretičari ovog književnog žanra. O problemu prevodivosti zanimljiva su, na primer, zapažanja Milana Beštića u pogovoru knjige aforizama Peščane oaze V. Butuleskua gde on, između ostalog, kaže: "Neki naši, inače sjajni aforizmi, ostali su zatočenici jezika, jer su zasnivani na kalamburima, tim artificijelnim galimatijasima. Ako ne na kalamburima, onda na obradi narodnih poslovica, izreka ili fraza iz svakodnevne jezičke prakse, toponimima i imenima konkretnih ličnosti." (Beštić 2011: 126).

Mnogi aforizmi ostaju tako neprevedeni, jer su tematski vezani za naše prostore i društveno-političku situaciju u kojoj oni često služe kao neka vrsta "ispusnog ventila" za nagomilane tenzije, pa je i njihov efekat neka vrsta katarze.


Literatura:
Baljak, Aleksandar. "Kratka istorija srpskog aforizma.‟ Den Blå Port tidsskrift for litteratur 88 (2011): 40-43.
Beštić, Milan. "Butulesku među Srbima.‟ Valeriju Butulesku. Peščane oaze. Beograd: Alma, 2011, 123-131.
Caramagna, Fabrizio. Afocalypse, Antologia dell'aforisma serbo contemporaneo. Torino: Genesi, 2012.
De Mauro,Tulio. Grande dizionario italiano dell'uso, vol.1: A-CG, Torino: Utet, 2000.
Deretić, Jovan. Istorija srpske književnosti: treće prošireno izdanje. Beograd: Prosveta, 2002.
Dizionario italiano. Milano: Garzanti linguistica, De Agostini scuola, 2010.
Dragićević, Rajna. Leksikologija srpskog jezika. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010.
Eco, Umberto, Ruozzi, Gino et al. Teoria e storia dell'aforisma. Milano: Mondadori, 2004.
Jakobson, Roman. Saggi di linguistica generale. Milano: LaFeltrinelli, 2002.
Lec, Stanislaw Jerzy. Pensieri proibiti. Milano: Bompiani, 1965.
Lec, Stanislaw Jerzy. Pensieri spettinati, a cura di Pietro Marchesani. Milano: Bompiani 2015.
Mraović, Dragan, Teofilović, Vitomir. "Antologia degli aforisti serbi.‟ La Vallisa 38-39 (1993): 21-36.
Newmark, Peter. La traduzione: problemi e metodi. Milano: Garzanti Libri, 1988.
Popović, Tanja. Rečnik književnih termina. Beograd: Logos Art, 2007.
Rečnik srpskoga jezika. Novi Sad: Matica srpska, 2007.
Rigoni, Mario Andrea. La brevità felice. Venezia: Marsilio, 2006.
Tabakowska, Elzbieta. Cognitive Linguistics and Poetics of Translation. Tübingen: Narr, 1993.
Vitezović, Milovan. Aforismi, Bari: Besa Editrice, 2003.
Vujaklija, Milan. Leksikon stranih reči i izraza. Beograd: Prosveta, 1996/97.
Zingarelli, Nicola. Vocabolario della lingua italiana, Bologna: Zanichelli, 1970.

_________
Napomena
:
Rad je predstavljen na međunarodnoj naučnoj konferenciji "Kulture u prevodu", Filološkog fakulteta u Beogradu, održanoj od 4. do 6. juna 2015. godine, a potom je 2016. godine objavljen u istoimenom zborniku.

- 16 -